Thuốc lá điện tử học đường: chiến lược phòng ngừa cho nhà trường và phụ huynh

Nhiều trường học đang đối mặt với vấn đề mới: sản phẩm thuốc lá thế hệ mới — thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng — ngày càng được giới trẻ biết đến và tìm cách mang vào khuôn viên nhà trường dưới dạng vật dụng cá nhân. Bài viết này tổng hợp những gì nhà trường, phụ huynh và chính quyền cần nắm để ngăn chặn rủi ro và bảo vệ sức khỏe học sinh dựa trên các quy định, dữ kiện và khuyến nghị hiện có.

Vì sao thuốc lá điện tử là mối nguy cho học sinh?

Thuốc lá thế hệ mới hầu hết chứa nicotine — một chất gây nghiện mạnh có thể tác động tiêu cực lên quá trình phát triển não ở trẻ vị thành niên. Ngoài nicotine, dung dịch và thiết bị có thể chứa nhiều hóa chất độc hại và kim loại nặng như chì, niken, thiếc, những chất có thể gây tổn thương phổi và làm tăng nguy cơ ung thư. Một số sản phẩm không rõ nguồn gốc thậm chí được phát hiện bị pha trộn với các chất gây nghiện khác, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính, rối loạn ý thức và các biến chứng nghiêm trọng.

Những tác hại này đặc biệt đáng lo với lứa tuổi học sinh — khi não bộ và hệ hô hấp đang phát triển — nên việc tiếp xúc sớm với nicotine và các chất độc khác có thể kéo theo hệ lụy lâu dài cho sức khỏe cộng đồng.

Thực trạng sử dụng trong học sinh và cách các sản phẩm “xâm nhập”

Theo dữ liệu được công bố, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm học sinh 13–17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Ở nhóm nhỏ hơn (13–15 tuổi), tỷ lệ cũng tăng nhanh, từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Những con số này phản ánh xu hướng gia tăng và cảnh báo rằng hành vi dùng thuốc lá thế hệ mới đang lan rộng trong giới trẻ.

Thiết bị dạng nhỏ, dễ giấu — giả dạng như son môi, USB, bút — cùng đa dạng hương vị (vani, nước hoa, hoa quả, kẹo…) khiến sản phẩm dễ thu hút học sinh và khó bị phát hiện. Ngoài ra, kênh phân phối qua nền tảng xã hội và thương mại điện tử làm cho việc kiểm soát nguồn cung thêm thách thức.

Khung pháp lý hiện hành và mức xử phạt liên quan

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, theo đó từ năm 2025 các hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các loại khí, chất gây nghiện gây hại cho sức khỏe đều bị cấm. Để tạo cơ sở xử lý hành vi vi phạm, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định xử phạt trong lĩnh vực y tế, bao gồm các quy định cụ thể cho thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Theo Điều 26 của Nghị định số 90/2026/NĐ-CP: người sử dụng thuốc lá điện tử có thể bị phạt tiền từ 3.000.000 đến 5.000.000 đồng; hành vi chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý có thể bị phạt từ 5.000.000 đến 10.000.000 đồng (trừ trường hợp người chứa chấp là người thân theo quy định). Ngoài ra, các sản phẩm vi phạm sẽ bị buộc tiêu hủy. Mức phạt đối với tổ chức gấp đôi mức phạt đối với cá nhân cho cùng hành vi.

Vai trò của nhà trường: từ quy định nội bộ đến giáo dục

Nhà trường là tuyến phòng thủ đầu tiên. Trên cơ sở các quy định pháp luật, các cơ sở giáo dục cần rà soát và cập nhật nội quy, quy chế theo hướng nghiêm cấm tuyệt đối hành vi sử dụng, tàng trữ, mua bán thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong và ngoài khuôn viên. Những quy định này cần được truyền đạt rõ ràng tới toàn thể học sinh, giáo viên và nhân viên nhà trường.

Song song với việc ban hành và thực thi nội quy, nhà trường cần kết hợp hoạt động giáo dục: lồng ghép nội dung phòng, chống thuốc lá thế hệ mới vào tiết học chính khóa, hoạt động trải nghiệm và giáo dục kỹ năng sống. Hệ thống phát thanh, bảng tin, website và mạng xã hội chính thống của trường là các kênh hiệu quả để duy trì thông tin và nhắc nhở định kỳ.

Để tìm hiểu mô hình tuyên truyền và khung pháp lý phù hợp với môi trường học đường, người làm công tác giáo dục có thể tham khảo các hướng dẫn chuyên sâu về việc ngăn chặn thuốc lá điện tử trong môi trường học, ví dụ Ngăn thuốc lá điện tử trong học đường.

Phối hợp với phụ huynh và cộng đồng địa phương

Phụ huynh cần được thông tin kịp thời về rủi ro liên quan đến thuốc lá điện tử để cùng nhà trường giám sát hành vi của con em, đặc biệt ngoài giờ học. Việc tăng cường trao đổi giữa phụ huynh và nhà trường, tổ chức buổi họp chuyên đề hoặc gửi tài liệu hướng dẫn có thể giúp nâng cao nhận thức và khả năng quản lý tại gia đình.

Các cơ sở giáo dục cũng được khuyến nghị phối hợp với chính quyền địa phương, lực lượng công an và y tế để kiểm tra, ngăn chặn các điểm mua bán, cho thuê sản phẩm gần khu vực trường học; kịp thời phản ánh các điểm nghi vấn để xử lý theo quy định.

Phòng ngừa sự cố y tế và nâng cao năng lực ứng phó

Bên cạnh phòng ngừa, nhà trường và hệ thống y tế địa phương cần chuẩn bị để ứng phó nếu xảy ra ngộ độc hoặc các biến chứng sức khỏe liên quan đến sản phẩm không rõ nguồn gốc. Điều này đòi hỏi năng lực thực hành của nhân lực y tế để xử lý tình huống cấp cứu và theo dõi sức khỏe học sinh.

Thông tin về chiến lược tăng cường thực hành cho nhân lực y tế có thể hữu ích cho những đơn vị đào tạo và y tế dự phòng; tài liệu tham khảo về năng lực thực hành nhân lực y tế giúp hiểu cách nâng cao kỹ năng xét nghiệm, lâm sàng và can thiệp kịp thời là Xây năng lực thực hành nhân lực y tế.

Kiểm soát nguồn cung: thắt chặt quản lý thương mại và trực tuyến

Dù các cơ quan chức năng đã siết quản lý, sản phẩm vẫn được rao bán trên nền tảng xã hội và các sàn thương mại điện tử. Việc ngăn chặn hiệu quả cần liên tục rà soát, truy vết điểm bán và áp dụng biện pháp hành chính phù hợp.

Trong bối cảnh đó, cơ quan quản lý có thể áp dụng biện pháp phát hiện sớm và xử lý nghiêm hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển thuốc lá điện tử nhập lậu. Mọi hành vi vi phạm bị cấm theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 — từ sản xuất đến sử dụng — và các biện pháp xử phạt được quy định trong Nghị định số 90/2026/NĐ-CP.

Về mặt thực hành, trường học nên duy trì cơ chế tiếp nhận thông tin ẩn danh từ học sinh, phụ huynh và người dân để phát hiện kịp thời các điểm mua bán bất hợp pháp gần trường.

Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

SKĐS – Cần hoàn thiện quy định pháp luật để đáp ứng yêu cầu kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và sản phẩm thuốc lá mới…

Hướng tiếp cận cho nhà trường: checklist ngắn

• Cập nhật nội quy nhà trường, quy chế kỷ luật liên quan đến thuốc lá thế hệ mới.
• Tổ chức chiến dịch tuyên truyền cho học sinh, kết hợp vào chương trình giáo dục kỹ năng sống và tiết học chính khóa.
• Thiết lập kênh phản ánh ẩn danh và phối hợp với phụ huynh để giám sát ngoài giờ học.
• Phối hợp với y tế địa phương để xây dựng quy trình xử lý sự cố y tế liên quan.
• Liên hệ cơ quan chức năng khi phát hiện điểm bán nghi vấn gần trường để xử lý theo quy định.

Các lưu ý pháp lý và xử lý sản phẩm vi phạm

Theo quy định hiện hành, nếu phát hiện sản phẩm vi phạm bị tịch thu, biện pháp bắt buộc có thể bao gồm tiêu hủy. Đồng thời, các cá nhân và tổ chức vi phạm sẽ bị xử phạt theo mức quy định; tổ chức chịu mức phạt cao hơn cá nhân cho cùng hành vi.

Trong bối cảnh các hành vi vi phạm y tế và buôn bán sản phẩm không rõ nguồn gốc còn phổ biến, việc giám sát, báo cáo và phối hợp xử lý kịp thời giữa nhà trường, phụ huynh và cơ quan chức năng là yếu tố then chốt để ngăn chặn rủi ro.

Ngoài ra, trong lĩnh vực dược phẩm và an toàn sản phẩm, các vụ việc thu hồi liên quan đến thuốc, động thái từ cơ quan quản lý và trách nhiệm của nhà nhập khẩu là các khía cạnh quan trọng để đảm bảo an toàn cho cộng đồng; ví dụ về cơ chế thu hồi thuốc và trách nhiệm nhà nhập khẩu có thể được tham khảo trong bài viết về Thu hồi Colchicina Seid 1mg.

Câu hỏi thường gặp

1. Học sinh dùng thuốc lá điện tử có bị phạt không?

Theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, hành vi sử dụng thuốc lá điện tử có thể bị phạt tiền đối với cá nhân trong mức 3.000.000–5.000.000 đồng và đồng thời sản phẩm có thể bị buộc tiêu hủy.

2. Nhà trường có thể làm gì khi phát hiện bán thuốc lá điện tử gần cổng trường?

Nhà trường nên báo cho chính quyền địa phương, phối hợp với lực lượng công an, y tế và phản ánh kịp thời theo cơ chế giám sát hiện có để xử lý điểm bán theo quy định.

3. Làm thế nào để phụ huynh phối hợp hiệu quả với nhà trường?

Phụ huynh cần tiếp nhận thông tin từ nhà trường, duy trì trao đổi thường xuyên, giám sát hành vi của con ngoài giờ học và tham gia các buổi tuyên truyền, họp chuyên đề khi nhà trường tổ chức.

Kết luận

Ngăn chặn thuốc lá điện tử xâm nhập học đường đòi hỏi nỗ lực đồng bộ: hoàn thiện và thực thi quy định, nâng cao nhận thức học sinh và phụ huynh, phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với chính quyền địa phương, công an và y tế. Khi mọi bên cùng vào cuộc, các biện pháp phòng ngừa và can thiệp sẽ hiệu quả hơn, góp phần bảo vệ sức khỏe thế hệ trẻ trước nguy cơ của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.