Ngăn thuốc lá điện tử trong học đường: luật, thực tiễn và vai trò giáo dục

Thuốc lá điện tử, với hình thức hiện đại và nhiều hương vị thu hút, đã trở thành mối đe dọa mới đối với môi trường học đường. Không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân, việc học sinh tiếp xúc với sản phẩm này còn kéo theo hệ quả xã hội và an ninh trật tự trong nhà trường. Bài viết này tổng hợp khung pháp lý, biện pháp giáo dục đã được triển khai và một số hướng tiếp cận thực tiễn để giúp nhà trường và gia đình phản ứng hiệu quả.

Khung pháp luật hiện hành và hình thức xử lý

Chính sách quốc gia đã có những bước quyết liệt nhằm loại bỏ thuốc lá thế hệ mới khỏi thị trường. Theo Nghị quyết số 173/2024/QH15, từ ngày 01/01/2025, việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển và sử dụng các sản phẩm như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng bị cấm hoàn toàn. Sau đó, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 15/5/2026) quy định cụ thể xử phạt hành chính trong lĩnh vực y tế liên quan tới sản phẩm này.

Theo quy định, hành vi sử dụng thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng có thể bị phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng và buộc tiêu hủy tang vật. Trường hợp chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm do mình quản lý có thể bị phạt 5–10 triệu đồng; tổ chức chịu mức phạt gấp đôi so với cá nhân. Những qui định này thể hiện quyết tâm của cơ quan quản lý trong việc ngăn chặn lưu hành và sử dụng thuốc lá thế hệ mới, đặc biệt tại các môi trường nhạy cảm như trường học.

Những gì nhà trường đã làm: mô hình và hoạt động hiệu quả

Nhiều cơ sở giáo dục đã đưa nội dung phòng chống thuốc lá thế hệ mới vào chương trình hoạt động thường xuyên. Ví dụ, Trường THCS Tô Vĩnh Diện (nay là Trường THCS Cát Linh, Hà Nội) phối hợp với công an phường, trạm y tế và phụ huynh để tổ chức hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức và ký cam kết không sử dụng. Việc tiếp cận theo hướng giáo dục — tham vấn thay vì xử lý kỷ luật cứng nhắc — giúp học sinh thay đổi hành vi một cách bền vững.

Các hình thức được sử dụng phổ biến gồm tiết sinh hoạt lớp, chuyên đề sân khấu hóa, tiểu phẩm, video clip tuyên truyền và chiến dịch truyền thông nội bộ. Chi đoàn giáo viên cập nhật tài liệu, infographic từ nguồn chính thống để đăng tải trên bảng tin và các kênh truyền thông nhà trường; Ban đại diện cha mẹ học sinh được huy động phối hợp tuyên truyền ở gia đình. Sau chuỗi hoạt động như vậy, có nơi ghi nhận 100% học sinh ký cam kết không sử dụng thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử.

Nội dung tuyên truyền: thông tin khoa học và cảnh báo xã hội

Những buổi tuyên truyền hiệu quả kết hợp giải thích tác hại sức khỏe và cảnh báo rủi ro xã hội. Các chuyên gia y tế đã nêu rõ khói thuốc điện tử chứa kim loại nặng (chì, niken, thiếc), benzene và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi; khi hít vào, các chất này có thể gây tổn thương phổi cấp tính, viêm phế quản mãn tính và tăng nguy cơ ung thư. Bên cạnh đó, cần nhấn mạnh nguy cơ gia nhập các tệ nạn khi sản phẩm này bị lợi dụng để tráo đổi hoặc pha trộn các chất gây nghiện khác.

Thực tế một số trường khuyến khích học sinh thể hiện thông điệp phòng chống qua văn nghệ, tiểu phẩm hoặc câu chuyện do chính các em sáng tạo; thông điệp tập trung vào trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng, đồng thời trang bị kỹ năng từ chối khi đối diện lời mời hút thuốc.

Vai trò của địa phương và các ngành trong triển khai

Để hiện thực hóa hiệu quả của chính sách, sự phối hợp giữa các cơ quan là cần thiết. Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cơ quan quản lý thị trường và lực lượng chức năng địa phương phải cùng hành động—từ truyền thông, kiểm tra thị trường đến xử lý vi phạm. Ở cấp xã, chính quyền địa phương có trách nhiệm đưa thông tin pháp luật đến cộng đồng và giám sát thực thi tại trường học.

Việc công khai các trường hợp vi phạm trên phương tiện truyền thông được xem là biện pháp răn đe; đồng thời, thanh tra, kiểm soát thị trường giúp phát hiện sản phẩm cấm còn lưu hành. Những khía cạnh quản lý này liên quan chặt chẽ đến an toàn bệnh viện và dịch vụ y tế nói chung, như đã thảo luận trong các chuyên đề về Thanh Hóa siết chặt vận chuyển người bệnh, nơi nêu bật tầm quan trọng của quản lý minh bạch, trách nhiệm và giám sát trong lĩnh vực y tế.

Cách nhà trường kết hợp gia đình và cộng đồng

Hiệu quả phòng chống tăng khi nhà trường và gia đình cùng nhịp. Nhiều trường mời phụ huynh tham gia buổi tuyên truyền, sử dụng tài liệu trực tuyến và in ấn để gửi về nhà. Việc yêu cầu học sinh ký cam kết không sử dụng thuốc lá thế hệ mới kết hợp với theo dõi, trao đổi thường xuyên giữa giáo viên và phụ huynh giúp phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời với những em có nguy cơ.

Truyền thông nội bộ của nhà trường (bảng tin, website, nhóm phụ huynh) là kênh hữu ích để lan tỏa thông tin chính xác, thay thế cho các nội dung quảng cáo lách luật mà thị trường có thể sử dụng để tiếp cận giới trẻ.

Biện pháp phòng ngừa trong giờ hoạt động và sinh hoạt

Việc tổ chức sân chơi thể thao, hoạt động văn hóa nghệ thuật, câu lạc bộ kỹ năng sống là cách giữ học sinh bận rộn và giảm nguy cơ tiếp xúc với sản phẩm bị cấm. Nhà giáo tại một số trường đánh giá cao chiến lược xây dựng môi trường học tập lành mạnh và coi đó là giải pháp chiến lược thay vì chỉ xử lý tình huống tức thời.

Các hoạt động ngoại khóa cũng là cơ hội lồng ghép kiến thức pháp luật, kỹ năng từ chối và thông tin khoa học về tác hại của thuốc lá điện tử, giúp học sinh có thái độ và hành động đúng đắn.

Hỗ trợ chuyên môn và nâng cao năng lực y tế cộng đồng

Để hoạt động phòng chống và tư vấn sức khỏe học đường hiệu quả, nhân lực y tế tại cơ sở cần được tăng cường năng lực thực hành và phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục. Các chương trình phát triển năng lực thực hành cho nhân lực y tế công cộng, tối ưu hóa phòng thí nghiệm và mở rộng quan hệ đối tác giữa học viện và thực tế sẽ giúp đáp ứng nhu cầu giám sát, phòng ngừa và can thiệp kịp thời trong cộng đồng trường học. Tham khảo thêm các sáng kiến về Xây năng lực thực hành nhân lực y tế để hiểu về các chiến lược đào tạo và liên kết cần thiết.

Truyền thông rộng rãi: không chỉ trong trường học

Thông điệp phòng chống cần lan toả ra cộng đồng rộng hơn, kết hợp truyền thông chính thức và việc xử lý nghiêm minh các vi phạm trên thị trường. Việc phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngành giáo dục, đoàn thể thanh niên và truyền thông địa phương giúp tăng hiệu quả, tạo môi trường an toàn cho trẻ em cả trong và ngoài nhà trường.

Cấm xuất, nhập khẩu thuốc lá điện tử: Người sử dụng bị xử phạt ra sao?

SKĐS – Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tiếp tục thuộc nhóm hàng hóa bị cấm xuất nhập khẩu.

Thuốc lá điện tử: Chiêu trò quảng cáo lách luật đánh lừa giới trẻ

SKĐS – Thuốc lá điện tử không còn quảng bá trực diện sản phẩm như trước, mà “ngụy trang” bằng hình ảnh hiện đại, hấp dẫn và ít độc hại.

Kết luận: Nhận diện, phối hợp và hành động

Đối phó với nguy cơ từ thuốc lá điện tử trong học đường đòi hỏi ba yếu tố đồng thời: nhận diện rủi ro dựa trên kiến thức khoa học, áp dụng chế tài pháp luật nghiêm minh và triển khai giáo dục, sinh hoạt thay thế để hình thành hành vi lành mạnh. Nhà trường, gia đình và cơ quan chức năng cần phối hợp nhịp nhàng để đảm bảo thông điệp và biện pháp bảo vệ tới từng học sinh.

Câu hỏi ngắn (FAQ)

1. Học sinh sử dụng thuốc lá điện tử có thể bị phạt không? Theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP, hành vi sử dụng có thể bị phạt tiền từ 3–5 triệu đồng và buộc tiêu hủy tang vật.

2. Ai chịu trách nhiệm nếu học sinh được phép sử dụng trong khuôn viên do cá nhân hoặc tổ chức quản lý? Hành vi chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình có thể bị phạt 5–10 triệu đồng; tổ chức bị phạt gấp đôi.

3. Nhà trường nên bắt đầu từ đâu để phòng chống hiệu quả? Các bước thiết thực gồm lồng ghép truyền thông trong sinh hoạt lớp, phối hợp với công an phường và trạm y tế, huy động phụ huynh và tổ chức các hoạt động ngoại khóa nhằm thay thế thói quen xấu bằng hoạt động tích cực.

Muốn tìm thêm nguồn tham khảo về bệnh mùa tựu trường và biện pháp bảo vệ trẻ khi quay lại trường, độc giả có thể đọc phân tích chuyên sâu về các nhóm bệnh thường bùng phát khi vào năm học mới: Bảo vệ trẻ trước 4 nhóm bệnh tựu trường.