Thuốc lá, bình đẳng giới và áp lực gia tăng lên hệ thống chăm sóc y tế

Thuốc lá không chỉ là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh cho người hút mà còn tạo ra một loạt hệ lụy xã hội — từ tiếp xúc khói thuốc thụ động đến gánh nặng chăm sóc dài hạn trong gia đình. Những hệ quả này có màu sắc giới rõ rệt: nam giới hút nhiều hơn, nhưng phụ nữ và trẻ em thường là nhóm chịu tác động gián tiếp và phải đảm nhiệm phần lớn công việc chăm sóc khi bệnh tật xuất hiện. Bộ Y tế đã tiến hành đánh giá thủ tục hành chính và xem xét lồng ghép yếu tố bình đẳng giới vào dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm phản ánh thực trạng này trong chính sách.

Tại sao thuốc lá làm tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe?

Hút thuốc là yếu tố nguy cơ chính cho nhiều bệnh không lây nhiễm và tình trạng mạn tính, dẫn tới nhu cầu khám chữa, điều trị kéo dài và chăm sóc tại nhà. Khi tỉ lệ mắc bệnh liên quan đến thuốc lá tăng, hệ thống y tế phải đáp ứng bằng nhiều dịch vụ hơn: điều trị nội trú, chăm sóc ngoại trú, tái khám, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Những dịch vụ này kéo theo chi phí y tế và cả chi phí không chính thức như thời gian người thân dành để chăm sóc bệnh nhân.

Tỷ lệ hút thuốc giữa nam và nữ — điểm mấu chốt của khác biệt giới

Dữ liệu từ nghiên cứu STEPS 2021 của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy khoảng cách giới trong hành vi hút thuốc ở Việt Nam rất lớn: tỷ lệ hút thuốc ở nam giới là 41,1%, trong khi ở nữ giới chỉ 0,6%. Khoảng cách này phản ánh cả ảnh hưởng của văn hoá, chuẩn mực xã hội và các yếu tố truyền thống trong cách nhìn nhận về hành vi hút thuốc. Kết quả là nam giới chịu phần lớn rủi ro trực tiếp liên quan đến hút thuốc, còn phụ nữ và trẻ em thường là nạn nhân của khói thuốc thụ động.

Khói thuốc thụ động: tác động cho người không hút

Dù tỉ lệ hút thuốc ở nữ thấp, điều đó không đồng nghĩa phụ nữ ít bị ảnh hưởng. Khi trong gia đình hoặc không gian công cộng vẫn còn tình trạng hút thuốc, người không hút — đặc biệt là phụ nữ và trẻ em — có thể tiếp xúc thường xuyên với khói thuốc thụ động. Việc kiểm soát hành vi hút trong không gian công cộng và cả trong không gian riêng tư của hộ gia đình còn chưa triệt để, dẫn tới rủi ro sức khỏe và quyền được hưởng môi trường sống an toàn cho nhiều người.

Gánh nặng chăm sóc: hệ quả ít thấy nhưng thực tế

Một tác động ít được chú ý nhưng vô cùng quan trọng là gánh nặng chăm sóc gia đình. Khi thành viên trong nhà mắc bệnh do thuốc lá, cần thời gian chăm sóc, theo dõi và hỗ trợ thường xuyên. Thực tế cho thấy phụ nữ thường đảm nhận phần lớn công việc này. Theo số liệu năm 2022 được trích dẫn trong báo cáo, người dân Việt Nam đã phải dành khoảng 8,398 triệu ngày để chăm sóc người thân mắc bệnh, tật do hút thuốc lá.

Hậu quả của khối lượng ngày chăm sóc này vượt ra ngoài sức khoẻ đơn thuần: thời gian chăm sóc làm giảm cơ hội lao động, học tập và nghỉ ngơi của người chăm sóc, vốn phần lớn là phụ nữ. Như vậy, chi phí do thuốc lá gây ra gồm chi phí trực tiếp y tế và chi phí cơ hội, trong đó chi phí cơ hội mang màu sắc giới rõ rệt.

Luật và chính sách: tại sao phải lồng ghép bình đẳng giới?

Bình đẳng giới là nguyên tắc nền tảng trong xây dựng chính sách y tế. Luật Bình đẳng giới, được Quốc hội thông qua ngày 29/11/2006, quy định ở khoản 1 Điều 17 rằng nam và nữ bình đẳng trong tham gia các hoạt động giáo dục, truyền thông về chăm sóc sức khỏe, sức khỏe sinh sản và sử dụng các dịch vụ y tế. Dựa trên nguyên tắc này, việc đưa yếu tố giới vào dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm bảo đảm mọi chính sách phòng chống thuốc lá đều tính đến sự khác biệt về phơi nhiễm, tác động và nhu cầu hỗ trợ giữa các giới.

Lồng ghép bình đẳng giới không có nghĩa là xây dựng chính sách riêng cho nam hay nữ, mà là đảm bảo quyền tiếp cận thông tin, dịch vụ và môi trường an toàn cho tất cả mọi người. Trong bối cảnh xuất hiện các sản phẩm mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, việc nhận diện sự thay đổi hành vi sử dụng ở các nhóm tuổi và theo giới càng cần thiết để chính sách kịp thời bắt nhịp.

Tổ chức Y tế thế giới ghi nhận thành quả và đóng góp của Việt Nam trong công tác phòng chống tác hại của thuốc lá

SKĐS – Trong phiên toàn thể của Kỳ họp Đại hội đồng Y tế Thế giới lần thứ 79 (WHA79) diễn ra tại Geneva, Thuỵ Sĩ từ 18-22/5, Tổ chức Y tế thế giới đã tổ chức Lễ trao giấy chứng nhận để ghi nhận những đóng góp và thành quả của Việt Nam trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Những điểm cần cân nhắc khi xây dựng chính sách

Khi đặt bình đẳng giới làm tiêu chí trong chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, nhà hoạch định cần cân nhắc một số điểm sau:

• Đo lường khác biệt về tiếp xúc và tác động giữa nam, nữ và trẻ em để thiết kế can thiệp phù hợp.
• Đưa biện pháp phòng ngừa khói thuốc thụ động trong cả không gian công cộng và không gian sống riêng tư vào chương trình truyền thông và thực thi.
• Thống kê chi phí không chính thức (thời gian chăm sóc, mất thu nhập) để phản ánh đầy đủ hệ quả của thuốc lá về mặt kinh tế – xã hội.
• Giám sát sự xuất hiện và xu hướng sử dụng sản phẩm thuốc lá mới ở thanh thiếu niên và phụ nữ để kịp điều chỉnh chính sách.

Kết luận: điều muốn nhớ

Thuốc lá tác động đa chiều lên hệ thống chăm sóc y tế: ngoài việc gia tăng nhu cầu điều trị và chi phí y tế, nó còn chuyển tải một gánh nặng chăm sóc không được trả công, thường ảnh hưởng nặng tới phụ nữ. Việc lồng ghép bình đẳng giới vào chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá giúp đảm bảo các biện pháp can thiệp phản ánh đúng thực tế phân bố rủi ro và trách nhiệm trong xã hội. Quyết định này xuất phát từ nhu cầu bảo vệ quyền tiếp cận thông tin, dịch vụ y tế và môi trường sống an toàn cho mọi người.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ hút thuốc ở nam và nữ Việt Nam hiện như thế nào?

Theo nghiên cứu STEPS 2021 của WHO, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới là 41,1% và ở nữ giới là 0,6%.

Phụ nữ bị ảnh hưởng ra sao nếu tỉ lệ hút thuốc ở nữ thấp?

Dù nữ hút ít hơn, phụ nữ vẫn chịu tác động lớn do khói thuốc thụ động trong gia đình và cộng đồng; đồng thời họ thường gánh phần lớn công việc chăm sóc khi người thân mắc bệnh liên quan đến thuốc lá.

Việc lồng ghép yếu tố giới vào luật phòng chống thuốc lá có ý nghĩa gì?

Mục tiêu là đảm bảo chính sách phản ánh khác biệt về phơi nhiễm, tác động và nhu cầu hỗ trợ giữa các giới, để mọi người đều được tiếp cận thông tin, dịch vụ và môi trường sống an toàn một cách công bằng.

Để tìm hiểu sâu về cách các chế độ phụ cấp ảnh hưởng tới nhân viên y tế và ý nghĩa thực tiễn cho ngành y tế, bạn có thể đọc bài viết 6 bậc phụ cấp ưu đãi nghề nhân viên y tế theo Nghị định 350/2026, bài viết phân tích ai được hưởng, cách tính và tác động của chính sách này đối với người làm trong ngành.

Nếu bạn quan tâm đến các tình huống cấp cứu tim mạch và bài học nhận diện triệu chứng để can thiệp kịp thời, hãy tham khảo bài can thiệp mạch vành cứu sống bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp để hiểu hơn về diễn biến lâm sàng và quyết định điều trị.

Với những ai muốn nắm rõ kinh nghiệm xử trí và hậu quả y tế khi xảy ra các trường hợp sản khoa nặng, bài kinh nghiệm cấp cứu chửa góc sừng tử cung vỡ và bài học phòng ngừa cung cấp phân tích ca bệnh và những bài học cần lưu ý.