Khi phế cầu kháng thuốc tăng lên: những điều cha mẹ cần biết để bảo vệ trẻ

Sự xuất hiện ngày càng nhiều chủng phế cầu kháng kháng sinh làm thay đổi cách bác sĩ chẩn đoán và điều trị các bệnh hô hấp ở trẻ. Với nguy cơ tiến triển nặng, nhất là ở trẻ nhỏ và nhóm có bệnh nền, gia đình cần hiểu rõ các dấu hiệu nguy hiểm, biện pháp phòng ngừa thực tế và lý do vì sao tiêm chủng vẫn đóng vai trò quan trọng dù vắc xin không bảo phủ toàn bộ chủng.

Tại sao bệnh hô hấp ở trẻ tăng vào mùa giao mùa?

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, giai đoạn chuyển mùa — khi nhiệt độ biến động, có lúc nắng nóng nhưng cũng xuất hiện những đợt mưa lạnh — tạo điều kiện thuận lợi để nhiều tác nhân đường hô hấp hoạt động mạnh hơn. Thực tế trẻ trở lại trường sau kỳ nghỉ, tiếp xúc mật độ cao tại lớp học và nhà trẻ cũng làm tăng khả năng lây truyền mầm bệnh giữa các em.

Phế cầu: từ cư trú bình thường đến bệnh nặng

Phế cầu (Streptococcus pneumoniae) có thể sống trong đường hô hấp mà không gây triệu chứng ở nhiều người. Tuy nhiên khi gặp điều kiện thuận lợi—đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc người có yếu tố nguy cơ—vi khuẩn này có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi hoặc xâm lấn vào máu, hệ thần kinh trung ương dẫn tới nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não, các bệnh cảnh có thể đe dọa tính mạng.

Thông tin giám sát tại một số bệnh viện nhi cho thấy vai trò quan trọng của phế cầu trong các ca viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ nhỏ: giai đoạn 2012–2021, dữ liệu tại Bệnh viện Nhi đồng 1 và Nhi đồng 2 TP.HCM cho thấy phế cầu chiếm 86,1% các trường hợp viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi; H. influenzae chiếm 7,6% và não mô cầu 6,3%.

Dữ liệu về bệnh nặng và tử vong

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn giai đoạn 2019–2022 ghi nhận 24 trường hợp tử vong; trong số này, 84,7% thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi, tỷ lệ tử vong ước tính khoảng 8,8% trong nghiên cứu đó. Những con số này nhấn mạnh trẻ nhỏ có nguy cơ diễn tiến nặng và cần được theo dõi chặt chẽ khi có biểu hiện nhiễm khuẩn.

Phế cầu kháng kháng sinh: hệ quả trên lựa chọn điều trị

Một trong những thách thức lâm sàng hiện nay là tần suất đề kháng của phế cầu với nhiều nhóm kháng sinh phổ biến. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu giai đoạn 2019–2022 cho thấy 75,3% các chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn kháng với cephalosporin thế hệ ba; đồng thời tỷ lệ đề kháng với erythromycin và clindamycin cũng ở mức cao. Những nghiên cứu khác ở Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận mức đề kháng đáng lưu ý với nhiều nhóm thuốc thông thường.

Hậu quả là bác sĩ buộc phải cân nhắc dựa trên biểu hiện lâm sàng, mức độ nặng và đặc biệt là kết quả kháng sinh đồ trước khi chọn phác đồ điều trị phù hợp. Trong một số trường hợp nặng, can thiệp chuyên sâu và chăm sóc hồi sức tích cực là cần thiết để cứu sống bệnh nhi; bài học về xử trí đa chuyên khoa trong các sự kiện cấp cứu nặng cũng là tài liệu tham khảo lâm sàng quan trọng, ví dụ về Cấp cứu ngừng tim hồi sinh sau 35 phút mô tả quy trình hồi sức liên tục và chuỗi can thiệp đa chuyên khoa.

Những nhóm trẻ cần cảnh giác hơn

Mặc dù mọi lứa tuổi có thể bị phế cầu, trẻ dưới 5 tuổi đặc biệt dễ diễn tiến nặng. Ngoài ra, các trẻ có bệnh nền như bệnh thận mạn, gan mạn, hen nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim phổi mạn tính hoặc tiểu đường cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Bệnh phế cầu thường bắt đầu bằng những triệu chứng nhiễm trùng hô hấp điển hình như sốt, ho, chảy mũi, rồi có thể tiến triển thành khó thở, mệt mỏi và tổn thương phổi rõ rệt.

Tiêm chủng và các biện pháp phòng bệnh gia đình cần thực hiện

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, vắc xin không che phủ tất cả các chủng phế cầu nhưng vẫn là công cụ quan trọng giảm nguy cơ mắc bệnh và giảm mức độ nặng đối với những chủng được bảo hộ. Do vậy, việc tiêm chủng đúng lịch, đủ liều theo khuyến cáo ở từng độ tuổi là điều phụ huynh nên thực hiện ngay khi trẻ khỏe mạnh và đã đến lịch tiêm.

Bên cạnh đó, các biện pháp đơn giản trong gia đình giúp giảm truyền bệnh gồm rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh nơi ở, hạn chế cho trẻ tiếp xúc gần người có triệu chứng hô hấp, không dùng chung đồ dùng cá nhân. Cha mẹ cũng cần lưu ý người lớn khỏe mạnh có thể mang phế cầu và vô tình truyền cho trẻ trong nhà.

Nhận biết dấu hiệu nặng và khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế

Phụ huynh nên chú ý các dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng để can thiệp kịp thời: sốt cao kéo dài, khó thở hoặc thở nhanh, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc ăn uống kém, nôn nhiều, co giật hoặc thay đổi ý thức. Khi xuất hiện những triệu chứng này, cần đưa trẻ tới cơ sở y tế để thăm khám và đánh giá sớm — việc xử trí kịp thời có thể thay đổi diễn tiến và giảm nguy cơ biến chứng nặng.

Trao đổi hợp tác chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu thế hệ mới

SKĐS – Ngày 11/8, Thứ trưởng Bộ Y tế, PGS.TS Nguyễn Tri Thức tiếp và làm việc với lãnh đạo cấp cao Pfizer, trong đó hai bên trao đổi về tầm nhìn hợp tác dài hạn, lộ trình và các điều kiện để nghiên cứu chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu cộng hợp thế hệ mới tại Việt Nam.

Vai trò của hệ thống y tế và đào tạo nhân lực

Để ứng phó với thách thức kháng thuốc và nguy cơ bệnh nặng ở trẻ em, nâng cao năng lực chuyên môn trong chăm sóc nhi và cập nhật hướng dẫn điều trị là cần thiết. Định hướng phát triển cơ sở đào tạo, xây dựng năng lực giảng dạy và y đức cho thế hệ bác sĩ tương lai là một phần quan trọng của giải pháp toàn diện; các sáng kiến liên quan tới mô hình đào tạo đa cơ sở đóng góp vào mục tiêu này, chẳng hạn đề cập tại trang Đại học Y Hà Nội mô hình đa cơ sở, nơi nhấn mạnh về chuẩn năng lực đào tạo và y đức trong bối cảnh đổi mới.

Những điều phụ huynh có thể làm ngay

• Đảm bảo trẻ được tiêm chủng đúng lịch và đủ mũi theo khuyến cáo.
• Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống: rửa tay, che miệng khi ho, lau khử khuẩn bề mặt tiếp xúc.
• Hạn chế cho trẻ tiếp xúc gần người có triệu chứng hô hấp.
• Quan sát và đưa trẻ đến khám sớm khi có dấu hiệu nặng như khó thở, li bì hoặc sốt kéo dài.

Kết luận

Phế cầu kháng thuốc là thực tế khiến việc điều trị bệnh nhi khó khăn hơn và làm tăng nguy cơ biến chứng nặng. Phòng bệnh bằng tiêm chủng đúng lịch và những biện pháp vệ sinh đơn giản vẫn là nền tảng bảo vệ trẻ. Đồng thời, cần sự phối hợp từ gia đình, cơ sở y tế và hệ thống đào tạo để nâng cao chất lượng chăm sóc và giảm tác động của đề kháng kháng sinh lên sức khỏe cộng đồng.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các phương pháp bảo vệ giới trẻ khỏi các mối nguy khác như thuốc lá điện tử, có nguồn tham khảo về Giải pháp bảo vệ thanh thiếu niên trước thuốc lá điện tử cung cấp phân tích về chính sách và biện pháp thực tiễn.