Giải pháp tổng thể bảo vệ thanh thiếu niên trước thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng

Việc ngăn chặn tác hại của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đòi hỏi hành động đồng bộ: từ luật pháp, thực thi, đến giáo dục cho gia đình và nhà trường. Việt Nam đã đặt mục tiêu rõ ràng khi ban hành lệnh cấm các sản phẩm này, nhưng để bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên hiệu quả cần hiểu đúng nguy cơ, tổ chức thực thi chặt chẽ và triển khai truyền thông phù hợp.

Khung pháp lý và lịch trình triển khai

Quyết sách then chốt là Nghị quyết số 173/2024/QH15, theo đó Việt Nam thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử cùng thuốc lá nung nóng bắt đầu từ năm 2025. Để cụ thể hóa và tổ chức thi hành Nghị quyết, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1665/QĐ-TTg (ngày 5/8/2025) hướng dẫn kế hoạch thực hiện, phân công rõ trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương và cơ quan truyền thông trong công tác tuyên truyền, kiểm tra, xử lý vi phạm.

Theo các nội dung triển khai, Bộ Y tế được giao biên soạn tài liệu tuyên truyền và tập huấn về tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời nêu rõ các chế tài xử lý hành chính và hình sự đối với hành vi vi phạm. Các bộ, ngành, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phải rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành để đề xuất sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới nhằm phù hợp với Nghị quyết. Cụ thể hơn, trong năm 2026 các cơ quan liên quan được yêu cầu rà soát và chuẩn bị sửa đổi Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá và trong giai đoạn 2026–2030 có kế hoạch rà soát, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư nhằm đưa hoạt động liên quan vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh nếu cần thiết.

Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng: bản chất và những điểm cần biết

Phân biệt hai nhóm sản phẩm

Thuốc lá điện tử (E-cigarette, Vape) là thiết bị sử dụng pin để làm nóng dung dịch chứa nicotine và các chất hóa học, tạo ra aerosol mà người dùng hít vào. Trên thị trường tồn tại nhiều kiểu dáng: sản phẩm dùng một lần (cigalike), thiết bị dạng bút có ống chứa tái nạp (vape pen), các bộ điều chỉnh nhiệt (tanks mods) và hệ thống pod-mods với bình chứa nạp sẵn hoặc nạp lại.

Thuốc lá nung nóng là sản phẩm làm nóng nguyên liệu thuốc lá hoặc vật liệu chứa thuốc lá để tạo ra sol khí chứa nicotine và các hóa chất độc hại khác; người dùng hít các sol khí này qua thiết bị chuyên dụng mà không phải đốt cháy thuốc lá theo cách truyền thống.

Những yếu tố rủi ro đã được ghi nhận

Các chuyên gia y tế đã phát hiện nhiều chất hóa học trong dung dịch và trong khí sinh ra từ thiết bị: ít nhất 60 hợp chất khác nhau đã từng được phát hiện trong tinh dầu thuốc lá điện tử, cùng với hàng chục nghìn hương vị khác nhau — con số hương vị đã được ghi nhận là gần 20.000 tên gọi khác nhau. Những thành phần này và chính nicotine đều có nguy cơ tác động lâu dài đến sức khỏe, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên.

Theo báo cáo từ một chuyên gia lâm sàng tại Trung tâm Chống độc, thuốc lá điếu truyền thống chứa khoảng 1,5–3% nicotine, trong khi thuốc lá điện tử có thể chứa 35–69 mg/ml, mức nicotine này có thể mạnh gấp nhiều lần so với thuốc lá điếu. Các trường hợp ngộ độc và tổn thương hô hấp, thần kinh liên quan đến việc sử dụng thuốc lá điện tử đã được ghi nhận tại các cơ sở tiếp nhận cấp cứu.

Tác động đến phát triển não bộ và hành vi học tập

Nicotine ảnh hưởng trực tiếp lên hệ thần kinh đang phát triển ở trẻ em và thanh thiếu niên, làm tăng nguy cơ rối loạn chú ý, rối loạn lo âu và các vấn đề học tập. Dù một số quảng bá thường miêu tả sản phẩm mới là ‘ít hại hơn’, dữ liệu lâm sàng và các báo cáo cảnh báo rằng nguy cơ nghiện nicotine và hậu quả lâu dài cho não bộ ở lứa tuổi phát triển là điều không thể xem nhẹ.

Quản lý thực thi và thách thức trên thực địa

Quyết định triển khai nêu rõ yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra và giám sát trong quá trình thực thi cấm; đồng thời phải có cơ chế xử lý vướng mắc, tháo gỡ khó khăn phát sinh. Việc đưa các hoạt động kinh doanh liên quan vào danh mục ngành nghề cấm đầu tư (trong Luật Đầu tư) được nhắc tới như một bước cần thiết để ngăn chặn cơ chế kinh doanh tinh vi và tạo rào cản pháp lý bền vững.

Thực tế đặt ra nhiều thách thức: thị trường ngầm, thiết bị mượn hình dạng nhỏ gọn để dễ lách kiểm soát, cùng với việc sản phẩm có thể được biến tấu để tránh nhận diện. Những thiết bị này còn bị lợi dụng như công cụ để đưa chất cấm hoặc vật phẩm trái phép vào không gian trường học và nơi công cộng, tạo thêm áp lực cho công tác quản lý an ninh trong môi trường giáo dục.

Vai trò của truyền thông, nhà trường và gia đình

Quyết định số 1665/QĐ-TTg nhấn mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và tập huấn: Bộ Y tế sẽ chủ trì biên soạn tài liệu, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, cơ quan báo chí và tổ chức xã hội để truyền đạt thông điệp về tác hại và chế tài xử lý. Việc này cần được triển khai tới cả giáo viên, cán bộ y tế trường học, phụ huynh và chính học sinh, với ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi.

Trong nỗ lực kết nối giáo dục và y tế, các cơ sở đào tạo về y có thể đóng góp nguồn lực chuyên môn cho chương trình đào tạo và truyền thông sức khỏe trong trường học; những mô hình hợp tác giữa các trường đại học y và địa phương về đào tạo, nghiên cứu và hỗ trợ cộng đồng có thể phát huy hiệu quả trong dài hạn. Một bài viết phân tích chiến lược phát triển và đào tạo y tế cũng có liên quan tới nhiệm vụ này: Đại học Y Hà Nội mô hình đa cơ sở.

Hiệu quả ban đầu và đánh giá

Một số quan sát ban đầu cho thấy sau khi lệnh cấm được ban hành, số ca cấp cứu liên quan tới các sản phẩm này giảm so với giai đoạn trước đó. Theo phản ánh từ đại diện tổ chức quốc tế tại Việt Nam, số ca cấp cứu liên quan tới thuốc lá điện tử đã giảm đáng kể trong khoảng thời gian theo dõi sau lệnh cấm; hoạt động quảng bá trên mạng xã hội cũng có xu hướng giảm khi nhiều hình thức tiếp thị bị siết chặt. Những thay đổi này được xem là tín hiệu tích cực, nhưng sự bền vững phụ thuộc vào năng lực thực thi, hệ thống pháp lý hoàn thiện và công tác truyền thông liên tục.

Khi báo chí và truyền thông tác nghiệp với các nội dung nhạy cảm, cần chú ý đến cách đưa tin để tránh gây hoang mang hoặc kích động cảm xúc quá mức trong cộng đồng; các thảo luận về trách nhiệm truyền thông cũng được đặt ra sau những vụ việc nghiêm trọng trong xã hội, ví dụ như các bản tin phân tích vụ án nghiêm trọng và hệ lụy xã hội: 3 mẹ con bị sát hại ở Đồng Nai, điều này nhắc nhở cơ quan báo chí phải cân nhắc khi khai thác vấn đề an toàn, bạo lực và sức khỏe cộng đồng.

Ngăn rủi ro kinh tế – tội phạm

Bên cạnh mối hiểm họa y tế, thị trường các sản phẩm mới có thể kéo theo các hoạt động bất hợp pháp: sản xuất, buôn lậu, quảng cáo lách luật, thậm chí lừa đảo trực tuyến. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để điều phối thông tin, chứng cứ và biện pháp xử lý. Cảnh giác trước các mưu đồ lợi dụng tên tuổi, hình ảnh hay nền tảng mạng xã hội để thực hiện hành vi xấu là điều cần thiết, như những chuyên án từng được điều tra công khai về lừa đảo tài chính trên mạng: lừa đảo cho vay online mượn tên Huấn Hoa Hồng.

Những bước thực tế gia đình và trường học có thể làm ngay

• Giáo dục sớm: nói chuyện trực tiếp, trung thực về tác hại của nicotine và các hóa chất trong thiết bị mới; tránh giấu giếm thông tin.
• Quan sát thay đổi hành vi: giảm chú ý, rối loạn giấc ngủ, khó học tập có thể là dấu hiệu nghiện hoặc tiếp xúc với nicotine.
• Hợp tác với nhà trường: phát hiện, báo cáo và phối hợp can thiệp sớm khi phát hiện thiết bị hoặc dấu hiệu sử dụng trong môi trường học đường.
• Tham gia hoạt động tuyên truyền cộng đồng do cơ quan y tế và các tổ chức xã hội tổ chức để nâng cao năng lực phòng ngừa.

Kết luận: không chủ quan, hành động đồng bộ

Việc ban hành lệnh cấm là bước đi quan trọng, nhưng không đủ nếu thiếu giám sát liên tục, hoàn thiện pháp luật và truyền thông hướng tới hành vi phòng ngừa. Để bảo vệ thế hệ trẻ, cần có sự kết hợp của nhà nước, hệ thống y tế, nhà trường và gia đình, dựa trên bằng chứng lâm sàng và các quy định pháp luật đã được giao nhiệm vụ triển khai.

Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

SKĐS – Cần hoàn thiện quy định pháp luật để đáp ứng yêu cầu kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và sản phẩm thuốc lá mới…

Thẩm định dự án Luật sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Đề xuất cấm thuốc lá điện tử, nung nóng và siết quản lý bán

SKĐS – Hội đồng thẩm định Bộ Tư pháp thống nhất đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân trong bối cảnh xuất hiện nhiều sản phẩm thuốc lá mới…

Câu hỏi thường gặp

Thuốc lá điện tử có thể gây nghiện mạnh hơn thuốc lá điếu không?

Theo chuyên gia lâm sàng được trích dẫn trong báo cáo, nồng độ nicotine trong một số sản phẩm thuốc lá điện tử có thể cao hơn nhiều so với thuốc lá điếu, dẫn tới nguy cơ nghiện mạnh hơn.

Việc cấm áp dụng từ khi nào?

Nghị quyết nêu lệnh cấm bắt đầu có hiệu lực từ năm 2025, và các văn bản hướng dẫn, kế hoạch triển khai đã được Chính phủ, Thủ tướng phân công cụ thể theo Quyết định 1665/QĐ-TTg.

Gia đình có thể làm gì khi nghi con em tiếp xúc sản phẩm này?

Trao đổi thẳng thắn, tìm hiểu dấu hiệu lạm dụng nicotine, liên hệ nhà trường và cán bộ y tế học đường để can thiệp, tham gia các chương trình tuyên truyền do cơ quan y tế tổ chức.