Dược liệu sạch: lộ trình xây dựng chuỗi giá trị cho y học cổ truyền

Việt Nam có một kho tàng dược liệu đa dạng nhưng để biến tiềm năng ấy thành sản phẩm y học cổ truyền chất lượng cao cần một lộ trình rõ ràng: từ quản trị nguồn gen, chuẩn hoá vùng trồng đến liên kết chuỗi giá trị và hoàn thiện thể chế. Bài viết này phân tích những điểm nghẽn hiện tại và đề xuất hướng đi thực tế, dựa trên các nhận định và con số được chia sẻ tại tọa đàm do Viện Đông y Việt Nam tổ chức tại Hà Nội.

Sự kiện và bối cảnh: chiều 4/9, Viện Đông y Việt Nam tổ chức tọa đàm với sự tham gia của nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu và hợp tác xã trồng, kinh doanh dược liệu. PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, là một trong những đại biểu chủ chốt phát biểu tại sự kiện. Giải pháp tổng thể bảo vệ thanh thiếu niên trước thuốc lá…

Di sản dược liệu quốc gia — thực tế con số

Theo các báo cáo được trình bày, Việt Nam đang sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu rất phong phú: hơn 5.117 loài cây và nấm làm thuốc, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được dùng làm thuốc. Đây là lợi thế hiếm có để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và các sản phẩm sinh học có nguồn gốc thiên nhiên.

Những rào cản làm chậm giá trị hóa nguồn dược liệu

Dù tài nguyên phong phú, ngành dược liệu vẫn đang đối diện các vấn đề mang tính hệ thống. Trước hết là tình trạng khai thác tự phát và thu hái quá mức ở tự nhiên, khiến nhiều nguồn gen quý có nguy cơ suy giảm. Ở nhiều vùng, thu hoạch vẫn diễn ra theo cách tận diệt hơn là bảo tồn và tái sinh.

Thứ hai, vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO còn hạn chế; mô hình sản xuất chủ yếu manh mún, nhỏ lẻ, làm khó cho áp dụng công nghệ, kiểm soát chất lượng và xây dựng chuỗi giá trị khép kín. Kết quả là năng lực cạnh tranh của dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng.

Thứ ba, liên kết trong chuỗi giá trị chưa chặt chẽ: mô hình “4 nhà” (Nhà nước – nhà khoa học – nhà doanh nghiệp – nhà nông) chưa phát huy hết vai trò. Dẫn tới một nghịch lý: dù nguồn tài nguyên nội địa lớn, cung trong nước chỉ đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu tiêu thụ. Phần còn lại phụ thuộc nhập khẩu hoặc xuất khẩu thô, gây lãng phí giá trị gia tăng.

Lộ trình kỹ thuật để đạt dược liệu sạch

Một chuỗi sản xuất dược liệu sạch bắt đầu bằng việc bảo tồn và chọn lọc giống: lưu giữ nguồn gen, phát triển giống chuẩn có hàm lượng hoạt chất cao và khả năng thích ứng. Trong khâu canh tác, cần áp dụng tiêu chuẩn thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu (GACP-WHO) để kiểm soát dư lượng, chất lượng và an toàn sinh học.

Chế biến sâu, phân tích hoạt chất và truy xuất nguồn gốc là những bước tiếp theo để tăng giá trị. Ứng dụng công nghệ sinh học và chuyển đổi số trong quản trị chuỗi cung ứng giúp kiểm soát chất lượng xuyên suốt từ đồng ruộng đến sản phẩm cuối cùng.

Song song với mặt kỹ thuật, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng là cần thiết để chứng minh độ an toàn và hiệu quả dược lý của các chế phẩm, từ đó tạo cơ sở cho đưa vào sử dụng rộng rãi và đăng ký sản phẩm.

Hoàn thiện chính sách: tiêu chuẩn, quy hoạch và quản lý nhập khẩu

Các đại biểu tại tọa đàm nhấn mạnh nhu cầu xây dựng và hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu, quy hoạch vùng trồng tập trung theo lợi thế từng địa phương và thiết kế chính sách khuyến khích sản xuất bền vững. Việc này đòi hỏi sự đồng bộ giữa Bộ, ngành và địa phương để tạo hành lang pháp lý ổn định.

Kiểm soát chặt chẽ nhập khẩu dược liệu, đặc biệt hàng không rõ nguồn gốc và qua đường tiểu ngạch, cũng được coi là bước quan trọng để bảo vệ thị trường nội địa và người tiêu dùng. Trong thực tế quản lý, Bộ Y tế đã yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu và xử lý nghiêm các cơ sở kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc.

Vai trò của liên kết và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị

Để chuyển từ “xuất thô” sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao, doanh nghiệp cần đóng vai trò kết nối: đầu tư chuỗi cung ứng, tổ chức tập huấn kỹ thuật, chuyển giao quy trình trồng và sơ chế, đồng thời chịu trách nhiệm phát triển thương hiệu. Nhà nước và nhà khoa học sẽ hỗ trợ bằng chính sách, nghiên cứu giống và tiêu chuẩn hóa quy trình.

Mô hình liên kết phải đảm bảo lợi ích cho nhà nông để họ mạnh dạn đầu tư dài hạn vào vùng trồng, tránh tình trạng manh mún và dễ rời bỏ khi thị trường bất ổn. Hướng tới mục tiêu chuỗi khép kín, từ chọn giống, nuôi trồng theo tiêu chuẩn đến chế biến sâu và thương mại hoá.

Bài học về quản trị rủi ro và ứng dụng liên ngành

Phát triển dược liệu sạch không phải chỉ việc nông nghiệp; đây là nhiệm vụ liên ngành, đòi hỏi phối hợp y tế công cộng, kiểm soát chất lượng, khoa học và quản lý thị trường. Ví dụ về can thiệp chuyên môn trong cấp cứu hay dịch vụ y tế chuyên sâu cho thấy tầm quan trọng của chuỗi cung ứng thuốc và vật tư y tế đáng tin cậy trong mọi tình huống, như minh hoạ trong trường hợp Cấp cứu ngừng tim hồi sinh sau 35 phút với chuỗi can thiệp liên chuyên khoa.

Tương tự, các vấn đề về sức khỏe cộng đồng như kháng thuốc hay sinh bệnh đối với trẻ em nhắc nhở chúng ta rằng nguồn nguyên liệu và chế phẩm y tế phải an toàn, kiểm soát được chất lượng. Tham khảo thêm phân tích chuyên sâu về mối lo kháng thuốc ở trẻ tại bài Khi phế cầu kháng thuốc tăng lên để hiểu rõ hơn hệ quả trên điều trị trẻ em.

Chiến lược triển khai trên thực địa

Một kế hoạch khả thi cần gồm các bước sau, phù hợp với thực tế trình bày tại tọa đàm:

• Xác định các loài ưu tiên có lợi thế bản địa và giá trị kinh tế cao để tập trung nghiên cứu và quy hoạch vùng trồng.
• Xây dựng ngân hàng giống, lưu giữ nguồn gen và chương trình chọn tạo giống chuẩn; đặt mục tiêu tới tầm bao phủ nguồn giống chất lượng cao trong sản xuất.
• Hỗ trợ nông dân tiếp cận vốn và kỹ thuật, tổ chức mô hình vùng trồng tập trung theo quy mô đủ lớn để áp dụng công nghệ và kiểm soát chất lượng.
• Đẩy mạnh chế biến sâu trong nước thay vì xuất khẩu thô nhằm tăng giá trị gia tăng.
• Ứng dụng truy xuất nguồn gốc và công nghệ số để minh bạch chuỗi cung ứng, tạo niềm tin với người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Đề xuất thiết kế các chính sách khuyến khích liên kết tiêu thụ giữa người dân và doanh nghiệp, đồng thời có chế tài mạnh để ngăn chặn dược liệu không rõ nguồn gốc xâm nhập thị trường.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…

Kết luận: từ nguồn lực đến sản phẩm có thương hiệu

Việc nâng tầm giá trị y học cổ truyền bắt đầu bằng quản trị nguồn lực dược liệu: bảo tồn, chuẩn hoá, liên kết và chế biến sâu. Đây không chỉ là bài toán nông nghiệp mà là dự án liên ngành, đòi hỏi chính sách đồng bộ, nghiên cứu khoa học và vai trò kết nối của doanh nghiệp để tạo ra sản phẩm an toàn, có hiệu quả, và có thương hiệu trên thị trường trong nước và quốc tế.

Ưu tiên hiện nay là hoàn thiện tiêu chuẩn, mở rộng vùng trồng đạt GACP-WHO, xây dựng ngân hàng gen và thúc đẩy mô hình liên kết có lợi cho người nông dân. Khi làm được những điều này, nguồn tài nguyên dược liệu phong phú sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững cho y học cổ truyền Việt Nam.