Sửa chính sách trợ cấp cho người mắc bệnh hiểm nghèo: những lựa chọn và hệ lụy

Ở nhiều địa phương, người bệnh ung thư và suy thận đang đối mặt với chi phí điều trị kéo dài và áp lực tài chính nặng nề. Một thực tế được cử tri TP Đà Nẵng phản ánh là chính sách trợ cấp hiện hành thường gắn điều kiện hưởng với giai đoạn bệnh (thường chỉ hỗ trợ khi bệnh đã ở giai đoạn cuối), dẫn tới nhiều trường hợp khó tiếp cận hỗ trợ kịp thời.

Tại sao yêu cầu gắn với ‘giai đoạn cuối’ gây tranh cãi?

Quan điểm phản ánh từ cộng đồng nêu rõ: chi phí điều trị không chỉ xuất hiện ở giai đoạn cuối. Người bệnh phải điều trị trong nhiều giai đoạn, với chi phí y tế, chăm sóc dài ngày và phát sinh khác như đi lại, ăn ở, nghỉ làm. Khi trợ cấp bị giới hạn chỉ cho trường hợp giai đoạn cuối, hai hệ quả thường thấy là: gánh nặng tài chính đẩy bệnh nhân và gia đình vào khó khăn sâu hơn; đồng thời người bệnh có thể bị giảm cơ hội điều trị sớm, bởi họ không có nguồn lực để tiếp tục các phác đồ cần thiết.

Những đề xuất chính từ tiếng nói của cử tri

• Mở rộng đối tượng được xét hưởng trợ cấp, thay vì quy định cứng theo giai đoạn bệnh.
• Xem xét các hình thức hỗ trợ đa dạng hơn: trợ cấp hằng tháng, hỗ trợ chi phí điều trị theo mức độ bệnh và thời gian điều trị, hoặc hỗ trợ dựa trên hoàn cảnh kinh tế của người bệnh.
• Xây dựng hướng dẫn thống nhất để các địa phương triển khai bảo đảm công bằng, kịp thời và đồng bộ.

Khung pháp lý hiện hành cho biết gì?

Bộ Y tế đã trả lời cử tri rằng Nghị định số 20/2021/NĐ-CP ngày 15/3/2021 và các văn bản hướng dẫn liên quan không quy định một chế độ trợ cấp xã hội hằng tháng riêng cho người mắc bệnh hiểm nghèo như ung thư, suy thận; theo đó, không có điều khoản nêu rõ điều kiện hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng phải là bệnh nhân ở giai đoạn cuối. Đồng thời, theo Luật Người khuyết tật và khoản 6 Điều 5 Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, những người được Hội đồng xác định mức độ khuyết tật kết luận là người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng sẽ được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng.

Điểm quan trọng khác: Nghị định số 76/2024/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 20/2021/NĐ-CP (có hiệu lực từ 01/7/2024) trao cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, trên cơ sở điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng cân đối ngân sách, quyền trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định hỗ trợ những đối tượng có hoàn cảnh khó khăn mà Nghị định chưa quy định. Như vậy, có không gian chính sách để các địa phương xem xét hỗ trợ người mắc bệnh hiểm nghèo tại địa bàn mình.

Hướng tiếp cận triển khai: những điểm cần cân nhắc

Khi xem xét thay đổi, các nhà hoạch định chính sách cần cân bằng giữa tính nhân văn, công bằng và khả năng cân đối ngân sách. Một số tiêu chí thực tiễn có thể được cân nhắc (trong phạm vi dữ kiện và kiến nghị ban đầu) bao gồm:

• Đánh giá mức độ gánh nặng tài chính của từng bệnh nhân dựa trên chi phí điều trị và hoàn cảnh kinh tế gia đình.
• Thiết kế cơ chế hỗ trợ theo bậc (mức độ bệnh, thời gian điều trị, mức thu nhập) thay vì phụ thuộc duy nhất vào chẩn đoán giai đoạn.
• Xây dựng hướng dẫn triển khai thống nhất ở cấp tỉnh để tránh chênh lệch lớn giữa địa phương này với địa phương khác.

Vai trò của dữ liệu và quản lý hồ sơ sức khỏe

Để quyết định ai cần trợ cấp và mức trợ cấp hợp lý, việc có hồ sơ sức khỏe liên tục, minh bạch và truy xuất được là quan trọng. Một ví dụ tham khảo về cách tiếp cận hồ sơ y tế theo chu kỳ có thể xem tại Từ khám đầu năm đến hồ sơ sức khỏe liên tục: Những thay đổi trong y tế trường học, nơi nhấn mạnh việc số hóa và theo dõi liên tục nhằm cải thiện quản lý sức khỏe. Áp dụng tương tự cho người bệnh mãn tính hoặc bệnh hiểm nghèo sẽ giúp xác định thời điểm, mức độ can thiệp cần thiết và tránh bỏ sót đối tượng đủ điều kiện nhận trợ giúp.

Hệ quả với an toàn người bệnh và chất lượng dịch vụ

Một chính sách hỗ trợ kịp thời có thể tạo điều kiện cho việc điều trị sớm và tuân thủ phác đồ, từ đó ảnh hưởng tích cực đến kết quả điều trị. Bên cạnh đó, cải thiện chất lượng dịch vụ bệnh viện và an toàn người bệnh cũng là yếu tố liên quan: những can thiệp vì an toàn bệnh nhân có thể giảm chi phí phát sinh do biến chứng hay nhiễm khuẩn bệnh viện. Vấn đề này đã được phân tích trong các mô hình can thiệp tại cơ sở y tế lớn; xin tham khảo trường hợp nghiên cứu và bài học từ dự án kiểm soát nhiễm khuẩn tại bệnh viện qua bài viết Bạch Mai giảm mạnh nhiễm khuẩn bệnh viện: mô hình can thiệp và bài học sau giải HMA 2026 để thấy mối liên hệ giữa can thiệp y tế và giảm gánh nặng chi phí.

Khoảng trống tiếp cận dịch vụ y tế quy mô lớn

Quyết định mở rộng trợ cấp cần được đặt trong bối cảnh năng lực tiếp cận dịch vụ y tế của cộng đồng. Một ví dụ ở quy mô thành phố cho thấy dù đã tiếp cận hàng triệu người, vẫn còn một phần dân số chưa được chăm sóc y tế cơ bản; chi tiết về tiến độ chương trình khám sức khỏe toàn dân tại TP HCM cho thấy vấn đề về phạm vi phủ sóng và rà soát dữ liệu dân cư khi triển khai các chương trình y tế theo quy mô lớn — tham khảo Khám sức khỏe toàn dân ở TPHCM: Đã qua mốc 4 triệu nhưng vẫn còn gần 9 triệu người chưa được tiếp cận.

Ai quyết định, ai chịu trách nhiệm?

Theo cơ chế hiện hành, Hội đồng xác định mức độ khuyết tật có vai trò trong việc xác định người được hưởng trợ cấp hằng tháng khi được công nhận là người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng. Trong khi đó, Nghị định sửa đổi đã mở ra thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét hỗ trợ các nhóm khó khăn chưa được quy định. Do đó, lựa chọn chính sách có thể xuất phát từ đề xuất cấp địa phương, sau đó được trình lên hội đồng cấp tỉnh để quyết định tuỳ theo khả năng cân đối ngân sách.

Gợi ý bước đi cho nhà hoạch định chính sách

1. Đánh giá thực trạng chi phí điều trị của người mắc bệnh hiểm nghèo tại nhiều giai đoạn khác nhau và khảo sát mức độ khó khăn tài chính của hộ gia đình.
2. Xây dựng tiêu chí minh bạch để xác định đối tượng ưu tiên (theo thu nhập, mức độ suy giảm chức năng, thời gian điều trị).
3. Thử nghiệm cơ chế trợ cấp theo mô hình bậc tại một số tỉnh, đồng thời chuẩn hoá quy trình thẩm định hồ sơ để tránh bất công giữa địa phương.
4. Tăng cường số hoá hồ sơ y tế và liên thông dữ liệu để giám sát việc trợ cấp và đánh giá hiệu quả chính sách theo thời gian.

Kết luận: điều cần nhớ

Kiến nghị của cử tri nêu ra một vấn đề thực tế có chiều sâu: trợ cấp gắn với giai đoạn cuối không phản ánh đầy đủ gánh nặng chi phí y tế và có thể làm giảm hiệu quả can thiệp sớm. Trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, vẫn có kẽ hở cho địa phương cân nhắc hỗ trợ tùy theo khả năng ngân sách; song để đạt được sự công bằng và kịp thời, cần tiêu chí rõ ràng, hệ thống hồ sơ sức khỏe minh bạch và hướng dẫn triển khai thống nhất. Bộ Y tế đã ghi nhận và sẽ nghiên cứu, đánh giá để tham mưu việc hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội theo đề xuất của cử tri.

Bộ Y tế phản hồi kiến nghị của cử tri việc doanh nghiệp chậm, trốn đóng BHYT

SKĐS – Bộ Y tế cho biết sẽ phối hợp tăng cường kiểm tra, đối chiếu dữ liệu, truy thu và xử lý doanh nghiệp chậm, trốn đóng BHYT.

Câu hỏi thường gặp

Hiện có chế độ trợ cấp hằng tháng riêng cho người mắc ung thư hay suy thận không?

Theo phản hồi của Bộ Y tế, Nghị định 20/2021/NĐ-CP và văn bản hướng dẫn không quy định chế độ trợ cấp xã hội hằng tháng riêng cho các bệnh hiểm nghèo như ung thư, suy thận.

Khi nào người bệnh được hưởng trợ cấp hằng tháng theo quy định hiện hành?

Người được Hội đồng xác định mức độ khuyết tật kết luận là người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng sẽ thuộc đối tượng được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng theo quy định.

Địa phương có thể tự quyết định hỗ trợ thêm cho người mắc bệnh hiểm nghèo không?

Có: Nghị định sửa đổi (76/2024/NĐ-CP) cho phép Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định hỗ trợ những đối tượng khó khăn chưa quy định trong Nghị định.